Inleiding

Terug naar inleiding

De "vergeten" genocide
Door Ton Zwaan

In 1915 en 1916, ten tijde van de Eerste Wereldoorlog, zijn naar beredeneerde schatting tussen de achthonderdduizend en ruim een miljoen ArmeniŽrs – mannen, vrouwen en kinderen – in het Ottomaans-Turkse Rijk om het leven gekomen ten gevolge van een tegen hen gerichte genocide.

Hoewel het woord "genocide" destijds nog niet bestond, kan zonder meer gesteld worden dat de centraal georganiseerde vervolging en vernietiging van de ArmeniŽrs de eerste grote genocide van de 20e eeuw is geweest. Overigens had de Armeense minderheid in het Ottomaanse Rijk ook al voor die jaren te kampen gehad met grootschalig moorddadig geweld. Tussen 1894 en 1896 waren bij een reeks pogroms in het gehele rijk honderd- tot honderdvijftig-
duizend ArmeniŽrs vermoord; bij een massaslachting in 1909 in en nabij de stad Adana in het zuidoosten van Turkije naar schatting tien- tot twintigduizend. En ook tussen 1917 en 1922 zijn tijdens episoden van vervolging nog vele tienduizenden om het leven gebracht. Al bij al zijn tussen 1894 en 1922 waarschijnlijk anderhalf miljoen ArmeniŽrs door genocidale activiteiten omgekomen. Gerekend tegen een totale Armeense bevolking van een kleine tweeŽnhalf miljoen mensen betekent dat dat destijds zo'n 60% van alle ArmeniŽrs in het rijk zijn omgebracht.

Deze gegevens over de vervolging en vernietiging van de ArmeniŽrs waren in West-Europa en de Verenigde Staten omstreeks 1920 algemeen bekend. Vanaf de latere 19e eeuw had in het Westen een aanzienlijke publieke belangstelling voor het lot van de in grote meerderheid christelijke ArmeniŽrs bestaan. Tijdens en kort na de "grote oorlog" waren in vele Westerse landen ook steuncomitť's opgericht die geld inzamelden voor Armeense vluchtelingen en de kranten, de voornaamste massa-media van die tijd, hadden veel en uitvoerig geschreven over wat toen het "Armeense vraagstuk" heette. Maar in de jaren '20 luwde de belangstelling. Aanvankelijk werden zowel in Turkije zelf als vanuit internationaal verband pogingen ondernomen de voornaamste verantwoordelijken voor de genocide te berechten maar deze inspanningen liepen al spoedig op niets uit. Daarnaast zette met de vestiging van de nieuwe Turkse republiek in 1922-1923 vanuit de Turkse overheid een politiek van systematische ontkenning van het gebeurde in.

Aan de kant van de zwaar getroffen Armeense vluchtelingendiaspora, verspreid over vele landen, ontbrak het lang aan mogelijkheden en middelen om meer aandacht te vragen voor hun verschrikkelijke lot. En in Europa zelf pakten zich in de jaren '20 en '30 de donkere wolken samen van een volgende oorlog en een volgende catastrofale genocide. Aan de vooravond van die oorlog kon Adolf Hitler, toen hij zijn generaals voorbereidde op de nietsontziende aanval op Polen in september 1939, al retorisch uitroepen: "Wer redet heute noch von der Vernichtung der Armenier?" In de periode na de Tweede Wereldoorlog was de Armeense genocide praktisch verdwenen uit de collectieve publieke herinnering in het Westen en niet ten onrechte is deze volkerenmoord daarom soms wel aangeduid als "de vergeten genocide". Pas in de laatste decennia is er sprake van een hernieuwde historische bewustwording van de Armeense catastrofe en is in ruimere kring, onder andere in de Verenigde Staten en in enkele Europese landen, een publieke en politieke erkenning op gang gekomen. Hoewel dit proces van erkenning hier en daar nog steeds op soms aanzienlijke weerstanden stuit, kan de Armeense genocide tegenwoordig zeker niet meer als "vergeten" gelden.

In het korte bestek van deze bijdrage kan niet uitvoerig ingegaan worden op het ontstaan, de ontwikkeling en de gevolgen van de genocide (de geÔnteresseerde lezer
zij daarvoor verwezen naar de literatuur), maar wel kan beknopt aandacht besteed worden aan het regime dat de vervolging van de ArmeniŽrs verordonneerde en aan enkele aspecten van het verloop van de genocide. Het besluit over te gaan tot een nagenoeg complete collectieve vervolging en vernietiging van de ArmeniŽrs in het Ottomaans-Turkse rijk, is waarschijnlijk eind 1914, begin 1915 genomen door het driemanschap dat destijds op het niveau van de centrale staat de politieke en militaire leiding had over het rijk. Deze drie leiders waren Talaat, minister van binnenlandse zaken; Enver Pasja, generaal en minister van oorlog; en Djemal Pasja, generaal, minister van marine, en militair gouverneur van SyriŽ, dat toen nog een provincie van het Ottomaanse rijk was. Behalve minister van binnenlandse zaken was Talaat ook de voornaamste leider van de politieke beweging Ittihad ve Terakki, letterlijk vertaald "Comitť voor Eenheid en Vooruitgang", in het Westen beter bekend als de "Jong-Turkse beweging". Deze politieke beweging, waarvan de historische wortels terugreikten tot in de laatste decennia van de 19e eeuw, had een doorslaggevende rol gespeeld in de twee revolutionaire staatsgrepen van 1908 en 1909 die een eind hadden gemaakt aan het regime van Sultan Abdul Hamid, die van 1876 tot 1908 als laatste in een eeuwenlange reeks van sultans als autocratisch alleenheerser het Ottomaanse rijk had geregeerd.

Aanvankelijk leek het erop dat de Jong-Turkse beweging erin zou kunnen slagen de steun te verwerven van de meerderheid van de voornaamste bevolkingsgroepen binnen het rijk, dat naast uiteenlopende groepen van Turkse herkomst, ook grote aantallen Arabieren, Koerden, Grieken en ArmeniŽrs herbergde, en nog tal van andere kleinere etnisch-cultureel verschillende minderheden omvatte.
Met behulp van die steun had de nieuwe regering dan misschien het hoofd kunnen bieden aan de diepgaande crisis waarin het rijk zich al lang bevond, de Ottomaanse staat kunnen hervormen in democratische richting en meer economische ontwikkeling op gang kunnen brengen. Maar het liep anders. Het Jong-Turkse regime werd tussen 1909 en 1913 geconfronteerd met een serie ernstige internationale tegenslagen: diplomatiek, militair en politiek moesten vernederende verliezen geÔncasseerd worden. De Eerste Balkanoorlog van 1912 leidde niet alleen tot het verlies van vrijwel alle nog resterende gebieden in Europa maar ook bijna tot de bezetting van de hoofdstad Istanbul wat de definitieve ondergang van het rijk had kunnen betekenen. Temidden van die crisis pleegde het driemanschap, als vertegenwoordigers van de meest radicale vleugel binnen de Ittihad, begin 1913 een bloedige staatsgreep en vestigde in feite een dictatoriaal regime.

Hoewel zij al langer bestaande spanningen en tegenstellingen tussen islamieten en christenen (en joden) binnen het rijk politiek behendig uitbuitten, waren zij zelf slechts islamieten in naam. Hun denken werd vooral getekend door een militaire visie en door extreem Turks etnisch nationalisme. De allesoverheersende doelen werden behoud en zo mogelijk territoriale uitbreiding van de Ottomaanse staat, en omvorming van de Ottomaanse samenleving tot een verondersteld homogene Turkse maatschappij. Vooral de ArmeniŽrs, maar ook de Grieken en kleinere christelijke minderheden, zoals de AssyriŽrs, werden het directe slachtoffer van deze politiek en ideologie. Wat later leidde dezelfde politiek overigens ook tot verwijdering ten opzichte van de Arabieren en, op termijn, eveneens ten opzichte van de Koerden. Het radicaal nationalistische denken en handelen van het Ittihad-regime ten tijde van de Eerste Wereldoorlog kan tot op zekere hoogte beschouwd worden als de uitkomst van een lang proces.

Het grote Ottomaans-Turkse islamitische imperium, dat zich op zijn hoogtepunt in de 16e en 17e eeuw uitstrekte van Noord-Afrika via het Arabisch schiereiland, het gehele Midden-Oosten en AnatoliŽ, tot ver over de Balkan in Europa, had in de 18e en 19e eeuw een steeds verdergaand en steeds sneller verlopend machtsverlies geleden. Aan de ene kant werd het extern geconfronteerd met toenemende druk vanuit andere machtige staten, vooral de Russische en Oostenrijks-Hongaarse imperia, maar ook Engeland en Frankrijk, en later ook Duitsland en ItaliŽ. Aan de andere kant kreeg het rijk vooral in de 19e eeuw intern te maken met opstandige bewegingen van overwegend christelijke bevolkingsgroepen die er met steun van buitenaf keer op keer in slaagden, zij het meestal niet zonder bloedige militaire strijd, eigen onafhankelijke staten te vestigen binnen het oude imperiŽle territorium, zoals bijvoorbeeld Griekenland, ServiŽ, Bulgarije, en RoemeniŽ. Door deze dubbele beweging kalfde het imperium territoriaal steeds verder af en slonken de Ottomaans-Turkse macht en invloed navenant. In de 19e eeuw en het begin van de 20e eeuw waren opeenvolgende Turkse politieke en militaire elites zich scherp bewust van deze ontwikkeling en voelden ze zich daardoor ook ernstig bedreigd, maar tevens waren ze, mede door gebrek aan effectieve interne hervormingen, niet bij machte de teloorgang van het rijk te stoppen.

In dat licht is het wellicht niet zo verwonderlijk dat het Ittihad-regime dat in 1913 de macht greep extreem nationalistisch georiŽnteerd was. In de vroege zomer van 1914 sloot het regime een geheim verdrag met het Duitse keizerrijk. Duitsland had zich in de voorgaande decennia in internationaal verband al vaker opgeworpen als beschermheer van het Ottomaanse rijk, had aanzienlijke economische belangen in het rijk, en hoopte in geval van oorlog op Ottomaanse militaire druk op Rusland. Het destijds zeer kwetsbare Turkse rijk op haar beurt trachtte op deze manier internationaal isolement te vermijden en Duitse militaire bijstand te krijgen, die ook inderdaad werd verleend. Bovendien hoopte het Ittihad-regime eerder verloren gegane territoria terug te winnen en de droom te realiseren van een groot Pan-Turks rijk dat zich vanuit AnatoliŽ naar het noord-oosten zou kunnen uitstrekken tot ver in Centraal-AziŽ.

Eind oktober 1914 bevond het Ottomaanse rijk zich in oorlog met Rusland, Engeland en Frankrijk. Militair gezien verliep de oorlog voor het rijk direct nogal desastreus. In het zuiden van Irak, destijds nog een Ottomaanse provincie, landde al in november een uit India afkomstig Engels koloniaal leger dat de mondingen van de Eufraat en de Tigris bezette en oprukte naar Basra. Een Turks-Duitse veldtocht vanuit de Ottomaanse provincie Palestina naar het door de Britten beheerste Suez-kanaal mislukte volledig. Een andere Turkse veldtocht in het noord-oosten van AnatoliŽ, gericht op een doorsteek naar TranskaukasiŽ tegen Rusland liep in de winterse bergen tussen Ottomaans- en Russisch-ArmeniŽ op een enorme catastrofe uit: van het 120.000 man tellende leger onder commando van generaal Enver ging in minder dan een week 80.000 man verloren, mede door de militaire inzet van Russisch-Armeense troepen.

Het is niet uitgesloten dat in deze constellatie van omstandigheden de directe aanleiding tot het besluit de ArmeniŽrs te vernietigen was gelegen. Aan de ene kant bevond het regime zich op het toppunt van zijn macht: door de oorlogssituatie behoefde het zich niet te verantwoorden tegenover buitenlandse grootmachten zoals Engeland, Frankrijk en Rusland die zich voorheen wel eens als beschermers van de ArmeniŽrs hadden opgesteld, en binnenslands heerste de staat van beleg waardoor het regime vrijwel onbeperkte beslissingsmacht genoot. Aan de andere kant verliepen de oorlogshandelingen ongunstig voor het Turkse rijk en had Rusland herhaaldelijk de "bevrijding van ArmeniŽ" publiekelijk als oorlogsdoel genoemd. Dit gevoegd bij een al veel langer levend diep wantrouwen tegenover de christelijke Armeense minderheid, die juist vanaf het laatste kwart van de 19e eeuw een opmerkelijke culturele, economische en politieke "renaissance" doormaakte en daardoor ook jaloezie opwekte bij minder fortuinlijke bevolkingsgroepen, kan aan het besluit van het driemanschap bijgedragen hebben. Dat laat uiteraard onverlet dat hun besluit, dat in feite neerkwam op een collectieve ter dood veroordeling van een grote groep onschuldige mensen die geen enkele bedreiging vormde voor het voortbestaan van het rijk, tevens getuigde van een paranoÔde mentaliteit. De Armeense bevolkingsgroep werd zo het slachtoffer van een kolossale en krankzinnige misdadigheid.

Bij de vervolging van de ArmeniŽrs waren de vervolgers er allereerst op uit het meest weerbare deel van de Armeense bevolkingsgroep uit te schakelen. In februari en maart 1915 werden de naar schatting 150 ŗ 200.000 Armeense officieren en soldaten in het Ottomaanse leger ontwapend, geplaatst in zogenaamde "arbeidsbataljons", en onder zeer slechte omstandigheden aan zware dwangarbeid onderworpen ten behoeve van fortificaties, militair transport en het onderhoud van wegen. Decimering door uithongering, mishandeling, en regelrechte massamoorden door Turkse legereenheden en Koerdische hulptroepen bepaalden verder het lot van deze grote groep Armeense mannen. Al spoedig begonnen geruchten te circuleren in het rijk dat een algemene massamoord op alle ArmeniŽrs ophanden was. In de nacht van 24 april 1915 en in de daaropvolgende dagen werden vele honderden leidende ArmeniŽrs – politici, journalisten, zakenlieden, kunstenaars en intellectuelen – in de hoofdstad Istanbul in een zorgvuldig gecoŲrdineerde actie opgepakt, per trein afgevoerd, en kort daarop vrijwel allemaal vermoord. (Tegenwoordig geldt daarom 24 april wereldwijd als herdenkingsdag van de Armeense genocide.)

Met deze twee grote acties was als het ware de ruggengraat van de Armeense bevolkingsgroep gebroken. In de daaropvolgende weken en maanden kwam over het gehele rijk – met uitzondering van Istanbul en Smyrna (Izmir) – een reusachtige deportatiebeweging op gang. Hoewel de meeste ArmeniŽrs in de zes oostelijke provincies (vilayets) van AnatoliŽ leefden, woonden grote groepen van hen verspreid over het hele territorium. Overal werden zij nu door gendarmes en soldaten gedwongen hun woonplaatsen te verlaten, bijeengedreven, en veelal te voet, soms gedeeltelijk per trein, collectief op transport gesteld naar verafgelegen bestemmingen in de Zuid-Ottomaanse provincies (het tegenwoordige SyriŽ en Irak): Aleppo, Rakka, Deir-el-Zor, Mosul en zelfs Baghdad. Nagenoeg alle bezittingen dienden te worden achtergelaten, als reden kreeg men vaak te horen dat het ging om "evacuatie" in verband met de oorlogsomstandigheden, om "hervestiging" of om noodzakelijke "kolonisering van nieuwe gebieden".

De oorlogssituatie diende zowel als dekmantel, bood de mogelijkheid, en vormde de ultieme rechtvaardiging voor de genocide. De gedeporteerden wachtte vrijwel zonder uitzondering een gruwelijk lot. Plotseling verdreven van hun woon- en werkplaatsen, vaak al gescheiden van (mannelijke) verwanten, zonder geschikte uitrusting en zonder voldoende levensmiddelen waren de gedeporteerden nagenoeg weerloos. Ze vielen ten slachtoffer aan honger en dorst, aan het directe geweld van bewakers, of van in hinderlaag liggende troepen of criminele bendes – die speciaal voor dit doel gerecruteerd waren uit gevangenissen – en aan de andere zware omstandigheden waaronder de deportaties plaatsvonden. Uit verzamelingen ooggetuigeverslagen en diplomatieke correspondentie blijken talloze gevallen van zware mishandeling en moord op grote groepen, van verkrachting en seksuele verminking van vrouwen en meisjes, van levend begraven worden in zelf gedolven graven, van collectieve verbranding, ophanging en massale verdrinking. Velen stierven ook door uithongering, verdorsting, uitputting en ziekten in geÔmproviseerde concentratiekampen langs de routes. Soms kregen jonge vrouwen en kinderen de gelegenheid over te gaan tot de Islam en zo te ontsnappen aan een zekere dood, in andere gevallen werden zij ook wel verkocht als slaven.

Naar schatting zijn tussen de 1,2 en 1,4 miljoen ArmeniŽrs in de deportaties betrokken geraakt, van wie waarschijnlijk driekwart het niet heeft overleefd. De genocidale vervolging van de ArmeniŽrs heeft zich dus vooral voltrokken door dodelijke massale deportaties onder extreem slechte omstandigheden en door gerichte massamoorden, ook op degenen die na de weken- en soms maandenlange tochten uiteindelijk nog aankwamen bij de plaatsen van bestemming. Een groot deel van het Ottomaanse bestuurs- en staatsapparaat en van de regionale en plaatselijke Ittihad-organisatie was rechtstreeks betrokken bij de organisatie en uitvoering van de genocide. Dat geldt ook voor sommige delen van de plaatselijke Turkse, Koerdische en Arabische bevolkingsgroepen, al zijn er ook voorbeelden van individuele Turkse bestuurders, van Koerdische en Arabische families die juist hulp boden aan de vervolgden.

Er bestaan opvallende structurele overeenkomsten tussen de vervolging van de ArmeniŽrs in het Ottomaanse rijk en de vervolging van de Joden in Europa enkele decennia later. Er zijn echter ook enkele belangrijke verschillen. Eťn van die verschillen betreft de erkenning, herinnering en verwerking van de verschrikkingen. Waar de moord op de Joden nu vrijwel algemeen erkend en herdacht wordt, wat zeker, voorzover mogelijk, ook bijdraagt aan verwerking, wordt de moord op de ArmeniŽrs ook tegenwoordig nog politiek ten dele ontkend. Dat is allereerst pijnlijk voor de huidige generatie van de Armeense nabestaanden overal ter wereld en vormt een rem op verdere verwerking van de genocide. Maar de actieve en krampachtig volgehouden ontkenningspolitiek van de Turkse overheid is ook in toenemende mate schadelijk voor de Turkse staat en samenleving en voor de toekomst van de democratie in Turkije, straks wellicht lid van de Europese Unie. Het valt te hopen dat het groeiend aantal historici en intellectuelen in Turkije dat de historische gebeurtenissen van de genocide erkend op afzienbare termijn meer publieke steun krijgt van democratisch georiŽnteerde Turkse politici. Dat zou de weg kunnen openen naar een realistische aanvaarding van het tragische verleden van bijna een eeuw geleden en daarmee de kans kunnen vergroten op een zeker wenselijke en noodzakelijke verzoening tussen toekomstige generaties van alle betrokken bevolkingsgroepen. Wie het verleden ontkent, blijft erin gevangen, maar wie het verleden erkent en herdenkt, kan zich er ook van bevrijden.

Ton Zwaan is verbonden aan het Centrum voor Holocaust en Genocidestudies, Universiteit van Amsterdam.
Bron artikel: Auschwitz Bulletin 2000 (uitgave Stichting Auschwitz, BelgiŽ), jrg. 5, nr. 17, 2004.


Terug naar inleiding
Naar boven